IV. Vậy chắc bên tôn giáo?
Tui tính giãn cách ra đó, vì bài trên dài quá, nhưng người chống Tiến hóa cứ “Chúa và Darwin, ta phải chọn”, mệt quá cơ!
Bạn có biết? Lá thư đầu tiên phản hồi về cuốn Nguồn gốc là từ một tu sĩ Anh Giáo tên Charles Kingsley và Darwin khoái tới nỗi trích nó vào ngay lần tái bản sau: “Tất cả những gì tôi đọc được làm tôi thật nể phục”, ông nhận xét “hình tượng Chúa Trời tạo ra những dạng sống ban sơ có khả năng tự phát triển bản thân… cũng cao quý như việc tin rằng Ngài cần can thiệp để lấp đầy những lacunas [khoảng trống] mà chính Ngài đã tạo ra”.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm:
1. Vì EvoLit không đủ kiến thức vụ này, nên chủ yếu sẽ để các cá nhân, tổ chức tự nói, kèm nguyên văn ẩn ngay sau. Vì không đủ vốn từ chuyên môn, nên bản dịch có thể có những lỗi vô tình, nhưng người đọc sẽ thấy được chúng phản ánh đúng ý chính.
2. Đăng bài này chỉ nhằm mục đích nêu tên những tổ chức/cá nhân bên tôn giáo ủng hộ tiến hóa. Đơn thuần nêu dữ kiện, không tấn công, đả kích một tôn giáo nào. Nếu các bạn có vấn đề gì về kinh sử với những tuyên bố của họ, hãy liên hệ với họ để tìm hiểu thêm/tranh luận. EvoLit không có thẩm quyền cũng không có chuyên môn để giải đáp thắc mắc của các bạn, nên bài này không bình luận.
Đến Phần 3 thì các bạn đã thấy, những khẳng định của bài báo đầu chùm bài “Ai đang từ bỏ tiến hóa?”, và những bài viết có cùng mạch lập luận, không đưa ra được số liệu cho thấy tiến hóa đang suy sụp trong cộng đồng khoa học, và nó cũng vẫn là học thuyết duy nhất phù hợp về khoa học và có trách nhiệm về mặt sư phạm theo luật pháp. Chỗ trú chân còn lại của quan điểm chống đối tiến hóa thiết tưởng chỉ còn là cộng đồng tôn giáo. May thay, trên chính sân nhà của nó, đức tin đang hướng các tín đồ, giáo dân ngày càng về hướng ủng hộ khoa học, và nhìn nhận nó không phải như là một sự chối bỏ thế lực siêu nhiên, mà là một công cụ hữu ích chung trong việc tìm kiếm tri thức khách quan của toàn nhân loại.
Theo Pew Research Center, với đại đa số (62%) cộng đồng tôn giáo đều tin rằng con người đã tiến hóa qua thời gian, trừ một số nhánh Ki-tô như Evangelical (Phúc Âm), Mormons (Mặc Môn), Jehovah’s Witnesses (Người Chứng Jehovah).
- Ki-tô Giáo
Đầu tiên, một trong những tổ chức tôn giáo lớn nhất thế giới, với hơn 1.27 tỉ tín đồ, Giáo hội Catholic (theo catholic.com).
“Về tiến hóa sinh học, Giáo hội không có một quan điểm chính thức về việc liệu các dạng sống khác nhau có phát triển qua thời gian không. Tuy nhiên, Giáo hội tuyên bố, nếu chúng có phát triển, chúng phát triển dưới dự thúc đẩy và dìu dắt của Chúa, và sự tạo hóa cuối cùng của chúng phải là công của Ngài.”
Xem chi tiết
"Concerning biological evolution, the Church does not have an official position on whether various life forms developed over the course of time. However, it says that, if they did develop, then they did so under the impetus and guidance of God, and their ultimate creation must be ascribed to him."
“Về tiến hóa người, Giáo Hội cho phép khả năng cơ thể con người phát triển từ các dạng sống tồn tại trước, dưới sự dẫn dắt của Chúa, nhưng kiên quyết khẳng định sự sáng tạo đặc biệt của linh hồn. Giáo Hoàng Pius XII tuyên bố “Ban có Thẩm quyền giảng dạy của Giáo Hội không cấm việc, để phù hợp với hiện trạng các ngành khoa học của con người và thần học thiêng liêng, nghiên cứu và thảo luận … diễn ra về học thuyết tiến hóa, trong giới hạn của việc nó nghiên cứu về nguồn gốc con người đến từ những thứ sống có trước - [nhưng] niềm tin Thiên Chúa Giáo ràng buộc chúng ta phải tin rằng linh hồn con người được chính tay Thiên Chúa tạo ra.” (Pius XII, Humani Generis 36). Nên dù cơ thể con người là do tạo hóa hay phát triển dần, chúng ta bắt buộc phải coi việc linh hồn là được tạo hóa như là vấn đề đức tin Catholic; linh hồn không tiến hóa, và cũng không được thừa kế từ bố mẹ như cơ thể của chúng ta.”
Xem chi tiết
“Concerning human evolution, the Church has a more definite teaching. It allows for the possibility that man’s body developed from previous biological forms, under God’s guidance, but it insists on the special creation of his soul. Pope Pius XII declared that "the teaching authority of the Church does not forbid that, in conformity with the present state of human sciences and sacred theology, research and discussions . . . take place with regard to the doctrine of evolution, in as far as it inquires into the origin of the human body as coming from pre-existent and living matter—[but] the Catholic faith obliges us to hold that souls are immediately created by God" (Pius XII, Humani Generis 36). So whether the human body was specially created or developed, we are required to hold as a matter of Catholic faith that the human soul is specially created; it did not evolve, and it is not inherited from our parents, as our bodies are.”
Theo Independent (số trong hình dưới), Giáo Hoàng John Paul đã coi Thuyết Tiến hóa “không phải chỉ là một giả thuyết” và “về cơ bản là sự thật đã được chứng minh” ( “more than a hypothesis” and “effectively proven fact”.) (1996)
Gần đây nhất, Giáo Hoàng Francis vào năm 2014 phát biểu trước Viện hàn lâm Giáo hoàng về Khoa học “tiến hóa trong tự nhiên không mâu thuẫn với quan niệm sáng thế, vì tiến hóa cần sự tạo thành những sinh vật có thể tiến hóa.” => Giáo Hoàng biết rằng Thuyết Tiến hóa không nhằm giải thích nguồn gốc sự sống. Ai dùng những câu hỏi về nguồn gốc sự sống để đánh Thuyết Tiến hóa là đang lạc đề.
“Evolution in nature is not inconsistent with the notion of creation, because evolution requires the creation of beings that evolve.”
Về phái Tin Lành, theo Pew Research Center, đa số các tín đồ của tất cả giáo phái Tin Lành dòng chính (mainline Protestants) đều ủng hộ hoặc chấp nhận tiến hóa (tổng của 3 lựa chọn đầu: Tiến hóa, nhờ quá trình tự nhiên; Tiến hóa, theo thiết kế của Chúa; Tiến hóa, không biết vì sao, đều lớn hơn 50%).
Năm 2006, 450 nhà thờ thuộc nhiều giáo phái và không giáo phái (Methodist, Lutheran, Episcopalian, Presbyterian, Unitarian, Congregationalist, United Church of Christ, Baptist và các nhà thờ cộng đồng) đã cùng chung tay tổ chức “Evolution Sunday” (Ngày Chủ Nhật TH), qua đó các nhà thờ tuyên bố với giáo dân rằng TTH Darwin có thể dung hòa với đức tin và rằng giáo dân không cần phải chọn giữa tôn giáo và KH (mà khi đó thì rất nhiều người sẽ chọn tôn giáo). “Những tiếng gào thét chói tai của những người bảo thủ làm chúng ta điếc tai thường xuyên thực ra không phải tiếng nói của tất cả những người Ki-tô giáo” theo người tổ chức sự kiện “Evolution Sunday”, Michael Zimmerman, Trưởng khoa trường College of Letters and Sciences của trường ĐH Wisconsin-Oshkosh. Và ông không có nói suông, ông và một người bạn tu sĩ đã soạn ra một lá thư bày tỏ sự chấp thuận và hoan nghênh tiến hóa và lá thư đã được ký bởi 13.246 tu sĩ Ki-tô giáo từ đủ mọi giáo phái tính đến ngày 17/6/2016.
Xem chi tiết
Về: Tôn giáo và Khoa học
The Clergy Letter - from American Christian Clergy
- An Open Letter Concerning Religion and Science
Trong cộng đồng tín đồ Ki-tô Giáo có những lĩnh vực còn tranh luận và bất đồng, bao gồm cách phù hợp nhất để diễn giải Kinh Thánh. Mặc dù gần như tất cả người Ki-tô Giáo đều tôn kính Kinh Thánh và coi đó là tiếng nói quyết định trong các vấn đề về đức tin và thực tiễn, đại đa số không đọc Kinh Thánh theo đúng nghĩa đen như một quyển sách khoa học. Nhiều câu chuyện trong Kinh Thánh – Sáng Thế, Adam và Eva, Noah và Thuyền – chuyển tải những sự thật bất hủ về Chúa Trời, con người, và mối quan hệ đúng đắn giữa Đấng Sáng Tạo và thế giới [sản phẩm sang tạo – EvoLit] được thể hiện bằng dạng thức duy nhất có thể truyền lại những sự thật này từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sự thật tôn giáo thuộc về một thứ bậc khác với sự thật khoa học. Mục đích của nó không phải để chuyển tải thông tin khoa học và để cải tạo con tim.
Chúng tôi những người đã ký tên, những tu sĩ Ki-tô giáo từ nhiều phái khác nhau, tin rằng những sự thật bất hủ của Kinh Thánh và những khám phá của khoa học hiện đại có thể cùng tồn tại chan hòa. Chúng tôi tin rằng thuyết Tiến Hóa là một sự thật khoa học căn bản, là học thuyết đã đứng vững trước sự soi xét cực kỳ nghiêm khắc và là nền tảng của nhiều kiến thức và thành tựu nhân loại. Chối bỏ sự thật này, hay coi nó như “chỉ là một lý thuyết” là cố tình giữ lấy sự dốt nát về khoa học và truyền lại sự dốt nát ấy cho con cháu chúng ta.
Chúng tôi tin rằng trong số những món quà hảo tâm của Chúa Trời có khả năng tư duy phản biện và nếu không chịu tận dụng hết món quà này đồng nghĩa với việc chối bỏ ý nguyện của Đấng Sáng Tạo của chúng ta. Bảo rằng dự định cứu rỗi đầy tình yêu của Chúa Trời dành cho con người không bao hàm việc tận dụng tối đa khả năng lý luận Chúa Trời ban cho là việc đặt giới hạn cho Chúa Trời, một sự báng bổ. Chúng tôi khẩn thiết yêu cầu những thành viên hội đồng trường học hãy bảo vệ sự toàn vẹn của giáo trình khoa học bằng cách phê chuẩn việc dạy thuyết tiến hóa như là một thành phần chủ chốt của kiến thức con người. Chúng tôi yêu cầu khoa học hãy cứ là khoa học và tôn giáo hãy cứ là tôn giáo, hai hình thức sự thật rất khác nhau, nhưng bổ khuyết cho nhau.
Bên Đạo Phật không bàn nhiều về Thuyết Tiến hóa, nhưng D. Amarasiri Weeraratne viết: “[...] Chúng tôi thấy rằng Phật tử không gặp khó khăn gì trong việc chấp nhận Thuyết Tiến hóa của Darwin” “Thus, we see that Buddhists have no difficulties in accepting Darwin's "Theory of Evolution".”
Xem chi tiết
The Buddhist Clergy Letter,
Cư sĩ Nguyên Giác dịch
“Truyền thống Phật Giáo chủ yếu là một tôn giáo thuận lý. Các giáo lý Phật Giáo lúc sơ thời nhằm giúp tất cả chúng sinh sống một đời sống phẩm hạnh phù hợp với thực tại. Trong khi khoa học cụ thể về Tiến Hóa không dạy minh bạch trong tôn giáo của chúng tôi, nó vẫn ẩn tàng trong giáo lý về duyên khởi, trong đó mô tả rằng tất cả các pháp đều tương liên và tương tác lẫn nhau để hình thành và phát triển. Tương tự như thế, một thượng đế sáng tạo không dựa vào một câu chuyện sáng thế. Các chuyện cổ Ấn Độ về những kiếp tái sinh của Đức Phật từ thú tới người đã được sẵn sàng hiểu không chỉ như một lịch sử thực tế, nhưng như một ẩn dụ mô tả bản chất diễn tiến của đời sống. Thực sự, khái niệm về Đức Phật tự thân đã được hiểu minh bạch nhất như một biểu tượng cho khả thể tiến hóa của nhân loại. Vì tất cả các lý do đó, chúng tôi khuyến cáo các hội đồng học khu hãy xác định quyết định giảng dạy môn khoa học Tiến Hóa. Chúng tôi hiểu vai trò các trường công lập là để giáo dục học sinh các nguyên lý khoa học đã thiết định và trong các môn kiến thức tổng quát khác.”
Có cả lá thư của các tu sĩ Do Thái và Đạo Hồi nữa, nhưng chắc bạn đọc chỉ cần biết hai tôn giáo lớn ở Việt Nam. Danh sách các tổ chức tôn giáo đã lên tiếng ủng hộ Thuyết Tiến hóa:
Xem chi tiết
Có một giai thoại như thế này, trong một cuộc tranh luận trước British Association for the Advancement of Science ở Oxford, khi đối thủ hỏi vỗ mặt nhà sinh học Thomas Henry Huxley rằng ông ta có tổ tiên là vượn/khỉ ở bên nội hay bên ngoại, đã đứng lên (theo tổng hợp các dị bản) tuyên bố rằng nếu phải chọn tổ tiên là một con vượn hay một người thông minh, có ăn học mà lại dùng những thủ pháp cạnh khóe đánh lạc hướng, những lời nói trơn tuột để thao túng quần chúng ít hiểu biết trong một cuộc thảo luận nghiêm túc về khoa học, ông sẽ chọn con vượn ngay không cần suy nghĩ.
Thay vì thừa nhận mình đã làm những hành vi dối gạt người đọc như lợi dụng trích bậy các phát biểu, đưa ra những tuyên bố hoàn toàn trái sự thực... đi ngược lại với những giá trị mà đạo chân chính của họ khuyên dạy, họ chuyển qua một hướng tấn công khác. Họ bảo rằng khoa học chính thống chưa trả lời được hết tất cả mọi câu hỏi (như thể đó là một câu xúc phạm?), không giải thích được hiện tượng XYZ (lâu lâu nhớ tìm lại nhé, biết đâu đã giải thích được rồi, như vụ những hòn đá tự di chuyển ở thung lũng Chết) họ chưa tìm hoặc hay không thể chứng minh là ABC không tồn tại v.v vì thế nên khoa học không phải là tất cả (khoa học chưa bao giờ nói nó là tất cả! Bài sau EvoLit sẽ phân tích kỹ hơn vụ này) như những người tin vào những hiện tượng siêu nhiên và thuyết âm mưu thường hay nói. Khoa học còn non trẻ, sức người có hạn, công nghệ đang từ từ được cải tiến, đòi hỏi toàn bộ khoa học, hay một ngành khoa học, phải trả lời liền đọc mọi thứ là vô lý. “Vì khoa học chưa biết được tất cả mọi thứ, và có những vấn đề có vẻ quá phức tạp, quá vi diệu, nên hẳn chỉ có thể do một thế lực siêu nhiên!” là kiểu lý lẽ God of The Gaps - Thần lấp chỗ trống. Trang bách khoa về Thần học Theopedia lý luận về vấn đề của lý luận này như sau:
“Có những bộ óc cung kính ngày đêm dò la các lĩnh vực của Tự nhiên và sách vở của Khoa học để tìm những lỗ hổng - những lỗ hổng mà họ sẽ lấp đầy bằng Chúa Trời. Chẳng lẽ Chúa Trời ngụ trong những lỗ hổng? Quan điểm về Tự nhiên hay Chân lý của họ ra làm sao, những người mà quan tâm đến Khoa học không phải ở những thứ nó có thể giải thích, mà ở những thứ nó không thể, kẻ mà sứ mệnh là đi tìm sự bất tri chứ không phải là kiến thức, kẻ mà nỗi sầu lo hằng ngày là sẽ có một đám mây đen biến mất, và kẻ mà, khi bóng tối tan dần khỏi lĩnh vực này hay lĩnh vực kia, bắt đầu lo sợ cho đất sống của Ngài? Cái cần chỉnh đốn ở những tâm hồn đố kị sâu sắc kia ngay là cái nhìn của họ về Tự nhiên và Chúa Trời. Tự nhiên là tác phẩm của Chúa Trời và chỉ có thể nói sự thật; Chúa Trời là ánh sáng, và ở Ngài không thể có bóng tối.”
Xem chi tiết
"There are reverent minds who ceaselessly scan the fields of Nature and the books of Science in search of gaps — gaps which they will fill up with God. As if God lived in the gaps? What view of Nature or of Truth is theirs whose interest in Science is not in what it can explain but in what it cannot, whose quest is ignorance not knowledge, whose daily dread is that the cloud may lift, and who, as darkness melts from this field or from that, begin to tremble for the place of His abode? What needs altering in such finely jealous souls is at once their view of Nature and of God. Nature is God's writing, and can only tell the truth; God is light, and in Him is no darkness at all.”
Bonhoeffer, có thể đã đọc sách của Drummond, cũng viết năm 1944:
“...thật hết sức sai trái khi dùng Chúa Trời làm thứ lấp chỗ cho sự không hoàn thiện của kiến thức của chúng ta. Nếu thật sự biên giới của kiến thức đang bị đẩy ngày càng xa ra (và đó là điều chắn chắn), thì Chúa Trời cũng đang bị đẩy xa dần cùng với chúng, và theo đó là lúc nào cũng trong thế rút lui. Chúng ta phải tìm Chúa Trời trong những gì ta biết, chứ không phải những gì không biết. Chúa Trời muốn chúng ta nhận ra sự hiện diện của Ngài, không phải trong những vấn đề chưa giải quyết, mà trong những cái đã giải quyết.”
Xem chi tiết
"...how wrong it is to use God as a stop-gap for the incompleteness of our knowledge. If in fact the frontiers of knowledge are being pushed further and further back (and that is bound to be the case), then God is being pushed back with them, and is therefore continually in retreat. We are to find God in what we know, not in what we don't know; God wants us to realize his presence, not in unsolved problems but in those that are solved.”
Thẩm phán Jones, người đưa ra phán quyết trong vụ Dover ở phần trước, một người được Tổng thống Bush bổ nhiệm, một tín đồ sùng đạo thường xuyên đi nhà thờ, một thành viên Đảng Cộng Hòa bảo thủ, đã tuyên bố:
“Dĩ nhiên, thuyết tiến hóa của Darwin không hoàn hảo. Tuy nhiên, thực tế rằng một học thuyết khoa học chưa thể đưa ra lời giải thích cho tất cả mọi sự không nên được dùng làm cớ để đẩy một giả thuyết thay thế không thể kiểm chứng được có nền tảng là tôn giáo vào trong lớp dạy khoa học để xuyên tạc những quan điểm khoa học có cơ sở vững vàng” (Theo cuốn History of Science)
Xem chi tiết
“To be sure, Darwin’s theory of evolution is imperfect. However, the fact that a scientific theory cannot yet render an explanation on every point should not be used as a pretext to thrust an untestable alternative hypothesis grounded in religion into the science classroom to misrepresent well-established scientific propositions.”
Giáo sư Denis Lamoureux với cuốn sách “Tôi yêu Chúa Jesus và Tôi Chấp nhận Tiến hóa”. Ông là một trong rất nhiều những nhà tiến hóa hữu thần, những người bức xúc vì đạo của họ bị đem ra tấn công khoa học. Trái với trực giác của chúng ta rằng công cuộc chống tiến hóa gay gắt nhất sẽ vào những năm “1800 hồi đó” và dịu dần theo tiến bộ xã hội, theo trang BioLogos, một trang chuyên đưa bằng chứng về sự dung hòa của khoa học và đạo Ki-tô, phong trào chống cương quyết chống thuyết tiến hóa và khẳng định một Trái Đất nhỏ hơn 10,000 năm tuổi trong cộng đồng con chiên thực sự chỉ bùng lên vào thế kỷ 20, và tới cuối thế kỷ này mới trở thành ý kiến số đông của phái Phúc Âm. Còn khi Nguồn gốc các loài mới ra đời, phản ứng của cộng đồng có đạo thực chất không hoàn toàn gay gắt; một trong số những người đầu tiên ủng hộ Thuyết Tiến hóa và hỗ trợ Darwin xuất bản Nguồn gốc ở Mỹ là Asa Grey, một nhà sinh học quan trọng thế kỷ 19 và cũng là một con chiên sùng đạo.
Tui xin nhường cho nhà tiên phong về bộ gen người, Francis Collins, (mà những người chống Tiến hóa rất thích dẫn nhưng hay “quên” ông là một nhà tiến hóa hữu thần) chốt phần này.
“Chắc chắn là ở Hoa Kỳ có một sự khó chịu khi nói đến vài chủ đề khoa học, nhất là tiến hóa, bởi vì nó mâu thuẫn, trong đầu một số người, với trực giác của họ về sự chào đời của tất cả chúng ta. Nhưng bạn biết không, nếu bạn là tín đồ của Chúa, thật khó để hình dung rằng Chúa lại để khối bằng chứng không thể chối cãi về mối quan hệ của chúng ta với muôn loài ngay trước mặt chúng ta mà lại mong chúng ta không tin vào điều đó. Thật sự, điều đó quá vô lý.”
V. Kết
Khi những người chống Tiến hóa rêu rao rằng tiến hóa là một học thuyết đang khủng hoảng, chông chênh trên bờ vực tuyệt chủng (!?), sẵn sàng yên nghỉ trong thùng rác của lịch sử, cộng đồng khoa học – bao gồm những tổ chức khoa học uy tín nhất nước, Viện khoa họcQG & Hội Liên Hiệp Vì Tiến Bộ khoa học Mỹ (the National Academy of Sciences and the American Association for the Advancement of Science AAAS) cùng hàng trăm tổ chức khác – luôn có mặt để nói lên sự thật. “Thuyết tiến hóa sinh học đương đại là một trong những thành quả vững vàng nhất của quá trình nghiên cứu khoa học” AAAS nhận xét.
Khi người chống Tiến hóa gào lên là không công bằng khi không dạy Sáng tạo luận hay Thiết kế Thông minh cùng với Thuyết Tiến hóa, hay không dạy rằng Thuyết Tiến hóa đang bấp bênh, nền giáo dục lập tức được bảo vệ bởi hai cánh. Cộng đồng giáo dục khoa học - bao gồm Hiệp hội các Giáo viên Sinh học Quốc Gia và Hiệp hội các Giáo viên Khoa học Quốc Gia - luôn có mặt, cứng rắn rằng đánh đổi sự toàn vẹn của giáo dục khoa học để thỏa mãn ý thức hệ một nhóm người là không công bằng với học sinh và giáo viên. Những vệ sĩ công lý từ mọi cấp của hệ thống luật pháp luôn nói không với những luận điệu xuyên tạc và vạch trần những thủ đoạn cô lập và chống phá tiến hóa, học thuyết duy nhất về nguồn gốc đa dạng sinh học hợp hiến để giảng dạy ở trường công.
Khi người chống Tiến hóa tuyên bố rằng bản chất tiến hóa là phản tôn giáo, một mối đe dọa chết người tới đức tin và đạo đức, một bộ phận to lớn và văn minh của cộng đồng có Đạo, Catholic, Tin Lành, Phật giáo, Hồi Giáo, Do Thái Giáo… luôn ở đây để chứng minh rằng với rất nhiều người, sự chấp nhận Thuyết Tiến hóa không chỉ phù hợp, mà còn làm giàu thêm đức tin của họ, và bác bỏ bất cứ luận điệu nào của phe người chống Tiến hóa muốn đặt điều kiện tiên quyết cho đức tin là phải chống tiến hóa.
Chúng ta phải hiểu những chập chùng dữ kiện từ loạt bài này như thế nào đây?
1. Cảm ơn đã quan tâm, tiến hóa còn rất khỏe và đang sống nhăn răng và làm việc cật lực trong sách giáo khoa, trường học, bệnh viện, báo khoa học, đề tài nghiên cứu và các chuyên viện của những nước tiên tiến nhất thế giới.
2. Phe chống tiến hóa đưa ra một tuyên bố xanh rờn hoàn toàn trái ngược với thực tế, tung qua hứng lại lẫn nhau bằng vài "bằng chứng" cũ kỹ, đáng ngờ, và chỉ cần một click chuột là sẽ lộ tẩy. Nhưng tại sao họ vẫn lớn mạnh, vẫn triệu người xem, vạn người like? Họ trông chờ hết vào sự cả tin của các bạn, họ chắc mẩm bạn sẽ không lần theo những đường link chấp vá, sẽ không xác nhận xem ông X, bà Y có nói câu Z thật không, và sẽ không bị bể mánh nguồn "hàng" là những tổ chức kém uy tín. Đừng như vậy. Đừng để bị dụ. LUÔN KIỂM CHỨNG.
